• Facebook - Black Circle
  • Twitter - Black Circle
  • Instagram - Black Circle
  • YouTube - Black Circle

©2017 by Creative Armenia.

  • Facebook - Black Circle
  • Twitter - Black Circle
  • Instagram - Black Circle
  • YouTube - Black Circle

Փելեշյանի ոճն ու իր ոչխարները

(English)

 

Կաննի մրցանակակիր կինոգործիչ Սերժ Ավետիքյանն իր կատարյալ տեսարանն ընտրել է Արտավազդ Փելեշյանի «Տարվա եղանակները» ֆիլմից։ Խնդրել ենք հայտնի ռեժիսորին ուղեկցել մեզ այս տեսարանով։

 

CA: Խնդրեմ` Ձեր իսկ բառերով նկարագրեք այդ արտասովոր տեսարանը:

 

ՍԱ։ Այդ դրվագն ի հայտ է գալիս գյուղական մի հարսանիքի տեսարանի մեջտեղում. հայկական ավանդական երաժշտության փոխարեն՝ Վիվալդի, որն ամբողջ ֆիլմի ընթացքում պարբերաբար ուղեկցում է մեզ այնչափ անսովոր պատկերների հետ, որ անհնար է դրանք մոռանալ: Փելեշյանը լեռնցի գեղջուկներին Վիվալդի է նվիրում կամ ավելի ճիշտ՝ լեռան լանջն ի վար վազող գյուղացիների  մարմիններն են  Վիվալդիի երաժշտությանն իր ողջ շուքը նվիրում. ձյան վրա՝ գառներին ձեռքներում պահած, ու կենդանիների հետ մեկ դարձած:  

 

Էկրանին հայտնվող գրությունն ասում է մեզ. «Սա քո հողն է:» Եվ կրկին ձյան, ապա ժեռ քարերի վրայով սահող մարդկանց ու գառների պատկերն է վերսկսում ու շարունակվում՝ որպես մանկան մի խաղ իրական մեծությամբ: Այս պատկերները մեծամասամբ դանդաղեցված են ասես երաժշտության բերած ռիթմի հետ միահյուս լինելու համար:

 

Այդ պատկերներն ա՛յդ երաժշտությանը միահյուսված տեսնելուց հետո ես այլևս երբեք չպիտի կարողանայի լսել Վիվալդիի «Չորս եղանակները»՝ առանց մտովի այն միավորելու Փելեշյանի՝ իբրև ֆիլմի ավարտ երևակայած, բեմադրած ու նկարահանած պատկերների հետ՝ ի պատիվ լեռնցի գեղջուկների ու նրանց ուղեկցող կենդանիների:

 

Ես պատկերացնում եմ, որ անհրաժեշտ է եղել լեռնցի հովիվներին համոզել «խաղալ այս խաղը», որպեսզի լեռան լանջերի վրա դիմացից տեղակայված տեսախցիկները կարողանային որսալ այդ եզակի ու մոգական պահը: Արդյոք Փելեշյանը գյուղացիներին Վիվալդիի երաժշտությո՞ւնն է լսել տվել իր առաջարկն ընդունելուց առաջ. արդյոք ի՞նքն է Վիվալդի լսելիս այս տեսարանների մասին երազել, թե՞ հակառակը՝ այս պատկերները նրա համար Վիվալդիի երաժշտության ոգեշնչում են դարձել նկարահանվելուց ու բացահայտվելուց հետո միայն: Ինչպես էլ որ եղած լինի, նրանք գտել են միմյանց, և ֆիլմի այս հատվածի  միջոցով միասին են ապրում: Փելեշյանն ու Վիվալդին միասին Հայաստանի լեռներում ֆիլմ են ստեղծել, որ կոչվում է «Տարվա եղանակները»:

 

CA: Ինչպե՞ս է այդ ֆիլմն ազդել Ձեր ֆիլմերի վրա:  

 

ՍԱ։ Փելեշյանի կինոյի ազդեցությունն իմ ֆիլմոգրաֆիայում ակնհայտ  է: Ես ստիպված էի իմ առաջին կարճամետրաժ ֆիլմերին այնպիսի անուն տալ, որ դրանք չնմանվեին իմ սերնդի երիտասարդ ռեժիսորների նկարած ֆիլմերին, բայց ոչ էլ նման լինեին Փելեշյանի ֆիլմերին:

 

Խոսքը պոեզիայի հետ ունեցած հարաբերության մասին է՝ զգացածը պատմելու այն ձևի, որը ոչ թե  վերարտադրված խոսքի, սովորական հոգեբանության, այլ հնչյունների, պատկերների ու երաժշտության միավորման միջոցով է լինում. այն, ինչը ես ֆրանսերեն անվանում եմ «շարժապատկերային (կինեմատոգրաֆիական) պոեմ» (ես լավ գիտեի «Արևը», «Լյուքս էթեռնան», «Տեռռա էմոտան», «Հինգերորդ երազը»): Այն առանձին ժանր չէ կինոժանրերի մեջ, որոնք, ի դեպ, հիմնականում անվանակոչված են արհեստականորեն: Այդ ֆիլմերը դուրս են ընդունված նորմերից, առևտրից, ժանրից. դրանք խորքային այն հարաբերության պտուղն են, երբ մեզանում եղած երևակայականը փորձում ենք բեմադրել մի լեզվով, որ թույլ է տալիս կինոն: Երբ դրան խառնվում է նաև շնորհը, արդյունքները երբեմն  շշմեցուցիչ են լինում, ինչպես Փելեշյանի ֆիլմերի դեպքում: Այդ լեզուն համընդհանուր է, և երբեմն ճեղքում է ժամանակը. այսպես ասենք՝ այն կարող է պայքարել ժամանակային հնացման դեմ:  

 

Կադրեր Փելեշյանի «Տարվա եղանակները» ֆիլմից

 

CA: Ինչո՞ւ հենց ոչխարներ…

 

ՍԱ։ Ավելի շուտ՝ գառ, քան ոչխար. ոչխարը նաև մարդուն ամենից մոտ կենդանին է շնից ու կատվից հետո, իհարկե, բայց հենց այն կենդանին է, որ փոխարինեց մարդուն՝ Աստծուն զոհ մատուցելու համար:

 

Աբրահամն իր որդուն չի զոհաբերի, այլ գառանը (Ծննդոցում՝ խոյ), և ավելի ուշ այս զոհաբերությունը կհարատևի բազում ժողովրդների մոտ, բոլոր կրոններում ու մինչև մեր օրերը: Սակայն Փելեշյանի այս ֆիլմում խոսքը գառների ու ոչխարների՝ եղանակի հետ կապված տեղափոխման մասին է, և մարդն այստեղ կենդանու հավատարիմ ուղեկիցն է այդ ճանապարհին, որն անցնում է ռեժիսորի նկարահանած դաշտերով, լեռներով ու հեղեղատներով: Մարդու ու կենդանու միջև մարմնավոր այդ մերձավորությունը պատկերների միջոցով վերազանցական (տրանսցենդենտալ) է դառնում այն հատվածում, որն ընտրել եմ, և որը ուրիշ ոչ մի այլևս չեմ տեսել:

 

CA: Ո՞վ է ոգեշնչվել Փելեշյանից:  

 

ՍԱ։ Ֆրանսիայում և Եվրոպայում նրա ֆիլմերը  ցուցադրվելուց ի վեր` 90-ականներին, ես բազմաթիվ երիտասարդ ռեժիսորների եմ հանդիպել, ովքեր փորձել են նմանակել Փելեշյանի ֆիլմերի քնարական ոճը: Սակայն դրանք մնում են որպես փորձառական ֆիլմեր ու շահագործման ոչ ենթակա դժգույն պատճեններ: Առավել արհեստավարժ կինոգործիչների պարագայում Փելեշյանի ֆիլմերի ազդեցությունն ուղղակիորեն ավելի քիչ է տեսանելի, քանզի սա շատ քիչ օգտագործված ոճ է, և կինոշահագործման դասական շրջանակներում ամենևին ոչ շահութաբեր:

 

Ինձ թվում է, որ տեսահոլովակների որոշ ռեժիսորներ կարող էին ազդված լինել, քանզի նրանց որոնածը համապատասխանում է ու բավական մոտ է Փելեշյանի՝ երաժշտության վրա կառուցված արագացված (ռապիդ) և սինկոպային մոնտաժին, նույնիսկ եթե նրանց մտահոգությունը միայն «երգը վաճառելու» արդյունավետությունն է, և նրանք հազարավոր կիլոմետր հեռու են այն բանից, որ Փելեշյանն էր ուզում իրագործել. նրանք կարող են ոգեշնչված լինել Փելեշյանի՝ երաժշտության ու պատկերների ռիթմային հարաբերակցության ու մոնտաժի կոնտրապունկտի (դիստանցիոն մոնտաժ) մոտեցումից: Բացի այդ,  թերևս կարելի է նմանօրինակ ոգեշնչում գտնել որոշ «ստեղծարար վավերագրական» ֆիլմերում, որոնցում կարող են ի հայտ գալ քնարական ճեղքումով հատվածներ, սակայն չկա ոչ մի ընթացք՝ նույնչափ բարդ ու ոգեշունչ, որչափ Փելեշյանի ֆիլմերում, որոնք շարունակում են մնալ եզակի նմուշներ:

 

Եթե փորձենք զուգահեռ տանել երեք ռեժիսորների միջև, ովքեր ճանաչված ու հարգված էին նույն շրջանակում և մեկը մյուսի հետևից բացահայտվեցին Արևմտյան Եվրոպայում, այսինքն՝ Տարկովսկին, Փարաջանովը և Փելեշյանը, ապա կարող ենք նկատել, որ Տարկովսկու և Փարաջանովի ոճերը՝ համաչափ և տարբեր ձևերով, ավելի շատ են ուղղակիորեն ոգեշնչել այլ ռեժիսորների ու տարածական-պլաստիկ արվեստներով զբաղվողների, քան Փելեշյանի ոճը: Պետք է ասել, որ վերջինս յուրօրինակ է թե՛ իր ֆիլմերի տևողությամբ, թե՛ այն փաստով, որ դրանք կառուցված են վերամշակված ու հնարքներով փոփոխված և/կամ պահոցների (արխիվների) պատկերներից՝ խառնված իր իսկ նկարած կադրերին: Մինչդեռ մյուս երկու ռեժիսորները տեղավորվում են ընդունված ավելի դասական կարգում՝ չնայած իրենց եզակի աշխարհներին և իրենց շատ առանձնահատուկ բեմադրությանը (միզանսցեն): Ավելին, Տարկովսկու և Փարաջանովի ֆիլմերը հանդես են գալիս որպես գեղարվեստ և այդուհանդերձ պատմում են ուղղակիորեն առավել ընկալելի պատմություններ, մինչդեռ Փելեշյանը մնում է բանաստեղծական մի տիեզերքում և կազմաքանդում է պատումը՝ մեզ թողնելով նախևառաջ զգալ-ընկալելը ու հետո պատմվելը: Բայց ես կարծում եմ, որ Փելեշյանի ֆիլմերի պատճառով ավելի շատ թանաք է հոսել, քան այդ մյուս երկու ռեժիսորների ֆիլմերի:

 

Արտավազդ Փելեշյանը և Սերժ Ավետիքյանը

 

CA: Այս ֆիլմը վիզուալ պոեմ է: Դուք տեսե՞լ եք նմանատիպ հնարքներ կամ ոճային տեխնիկա՝ օգտագործված ավելի սովորական մի ֆիլմում, որը գծային պատում ունի:  

 

ՍԱ։ Փելեշյանի պատկերներն ու մոնտաժն օգտագործել են այլ կինոռեժիսորներ  իրենց իսկ ֆիլմերի համար: Օրինակներից մեկը Կոնչալովսկու «Սիբիրիադան» է, որը «գետի պես երկար» ֆիլմ է, և ընդհատված է Փելեշյանի մոնտաժներով

Ռուսաստանի պատմության զարգացման վերաբերյալ՝ մինչև ԽՍՀՄ դառնալը: Դա թույլ է տալիս ֆիլմին պատմական հեռահարություն ունենալ իր առավել դասական կառուցվածքում. ֆիլմ, որ պատմում է Սիբիրում բնակվող ռուսական մի ընտանիքի զարգացման մասին մի քանի սերունդ շարունակ: Ուստիև, հենց Կոնչալովսկին է Փելեշյանին խնդրել աշխատել ֆիլմի վրա՝ պահելով իրեն բնորոշ ոճը նրա վավերագրական հատվածները ֆիլմում ներառելու համար:

 

Ես նույնպես հատվածներ եմ օգտագործել («Մենք» ֆիլմի գրեթե ողջ ավարտը)՝ Ժաք Քեբադյանի հետ ֆրանսահայ սփյուռքի պատմության մասին նկարած «Առանց հնարավոր վերադարձի» վավերագրության մեջ՝ Փելեշյանի ֆիլմի պատկերներն սփռելով մեկ տասնյակ էկրան-մոնիտորների վրա, որոնք տեղակայված էին Արևմտյան Հայաստանի (այսօրվա Թուրքիա) քաղաքներին համապատասխանող անցքերում՝պատի մի շատ մեծ քարտեզի վրա, որը ֆիլմի համար էր ստեղծվել:

 

Փելեշյանի ֆիլմերի պատկերներն օգտագործվել են այլ վավերագրական ֆիլմերում, որոնք հենց իր աշխատանքի մասին են («Փելեշյանի լռությունը»), և այս պահին նույնիսկ մի նոր ֆիլմ է նկարվում «Փելեշյանի ժեստը»՝ կապված հատուկ էֆեկտների մի սարքի հետ, որի վրա նա ժամանակին աշխատում էր Մոսկվայում:

 

Կարծում եմ, որ արագ ընթանալով մոռանում եմ ուրիշ այլ օրինակներ, սակայն առհասարակ՝ Փելեշյանն անկրկնելի է, ինչպես բոլոր մեծ կինոռեժիսորները, ովքեր իրենց լեզուն են գտել, և եթե կարող ենք նրանց աշխատանքից ոգեշնչվել, ապա սեփական ոճն է պետք գտնել, ոչ թե պատճենել նրանց ոճերը:

 

Սերժ Ավետիքյանը Մինեապոլիսում, 2017 թ. 

 

CA: Դուք նշեցիք, որ երբ նման ֆիլմին «խառնվում է շնորհը», ապա արդյունքներն ապշեցուցիչ են լինում, բայց մենք գիտենք, որ շնորհը միշտ չէ, որ խառնվում է: Կարո՞ղ եք մատնանշել  նմանօրինակ բանաստեղծական պատվախնդրությամբ (ամբիցիա) մի ֆիլմ (Փելեշյանի կամ մեկ ուրիշի), որն իբրև հակադրություն՝ կհամարեիք վեհ ձախողում:   

 

ՍԱ։ Նախկին Խորհրդային, հետո անկախ Հայաստանի տարածքում շատ կինոռեժիսորներ նույնպիսի տևողությամբ վավերագրական ֆիլմերում նույն մոտեցումն են փորձել: Սակայն նրանց ֆիլմերը մնում են ավելի պակաս ոգեշունչ ու ավելի քիչ մշակված և հատկապես ոճական առումով շատ են զիջում Փելեշյանի ֆիլմերին: Այդ ֆիլմերը պարզապես տոգորված չեն շնորհով և ժամանակի միջով չեն անցնի:

   

«Պետք է գրկես վարպետի ձեռքը, ոչ թե կտրես…» - ինձ անձամբ ասաց Փելեշյանը մի ֆիլմի մասին, որ միասին դիտում էինք Շվեյցարիայում՝ Նիոնի վավերագրական ֆիլմերի փառատոնի բացման ընթացքում:  Ճշմարիտ է, որ նմանակումը կինոյում բոլորովին չի աշխատում, քանի որ շնորհը պարզապես չի կարող գործել, երբ մենք ինքներս չենք ֆիլմի ոգեշնչողը, ով ի հավելումն գերազանցում է մեզ իր ներհայեցողությամբ, իր ինքնավարությամբ, որ հենց ինքներս կարող էինք նրան ներշնչել:  

 

Մեկ այլ օրինակ. Տարկովսկու ոճից մեծապես ներշնչված «Հնձան» ֆիլմը (ռեժ.` Բագրատ Հովհաննիսյան), որն անուրանալի որակներ ունի, այդուհանդերձ չի կրում այն շնորհը, որի մասին խոսում ենք, և որը թույլ է տալիս, որ ֆիլմերը հաղթահարեն ժամանակն ու կինոսերների տարբեր սերունդների դիպեն:

 

Ի դեպ, թռուցիկ նկատեմ, որ  ծագումով հայ ռեժիսորների մի ողջ սերունդ հենց ուղղակիորեն ազդված էր Փարաջանովի ու հատկապես Փելեշյանի կինոարվեստից:

 

Դիտե՛ք Սերժ Ավետիքյանի ընտրած կատարյալ տեսարանը՝ Փելեշյանի «Տարվա եղանակներ»-ից

 

ՀԵՂԻՆԱԿ

Սերժ Ավետիքյանը ֆրանսահայ կինոգործիչ և մի շարք ֆիլմերի ռեժիսոր է, այդ թվում՝ «Paradzhanov» (2013թ.), «Lost in Armenia» (2016թ.) և «Barking Island» (2010թ.)։

 

Share on Facebook
Share on Twitter
Please reload

Քաղցած արձանը

January 18, 2019

Մշակույթի խաչմերուկ. դեկտեմբեր, 2018

December 28, 2018

1/11
Please reload